ข้าวกล้องบนที่ราบสูง ปลูกได้สูงถึง 3,650 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล

ข้าวบนที่ราบสูงสร้างสถิติใหม่ โดยขยายขีดจำกัดความสูงในการปลูกข้าวขึ้นไปถึง 3,650 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล ข้าวทนหนาวสามารถเติบโตได้แม้มีช่วงปลอดน้ำค้างแข็งเพียงประมาณ 130 วันต่อปี ทั้งยังให้ผลผลิตสูง สุกเร็ว และมีคุณภาพดี ส่วนข้าวทนดินเค็มและด่างให้ผลผลิตมากกว่า 500 กิโลกรัมต่อหมู่ ขณะที่ข้าวอวกาศก็เริ่มปลูกในวงกว้างเช่นกัน ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา จีนเดินหน้าฟื้นฟูและพัฒนาอุตสาหกรรมเมล็ดพันธุ์อย่างจริงจัง ตั้งแต่ที่ราบไปจนถึงที่ราบสูง จากผืนดินดำอันอุดมสมบูรณ์ไปจนถึงพื้นที่ดินเค็มและด่าง ข้าวสายพันธุ์ต่าง ๆ ได้รับการพัฒนาให้ปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมที่หลากหลายมากขึ้น เปิดพื้นที่ใหม่สำหรับการเพาะปลูกและเสริมความมั่นคงทางอาหารของประเทศ

ฤดูใบไม้ร่วงมาถึงแล้ว ถึงเวลาเก็บเกี่ยวข้าวในหุบเขาแม่น้ำยาร์ลุงซางโปบนที่ราบสูง

เมื่อผ่านแนวสันเขาสลับซับซ้อน หมู่บ้านกงคังในเขตซีจ้างก็ปรากฏตรงหน้า นาข้าวเริ่มเปลี่ยนเป็นสีเหลืองทอง รวงข้าวหนักจนโน้มลำต้นลงมา โดดเด่นท่ามกลางแปลงข้าวบาร์เลย์ทิเบตที่เก็บเกี่ยวเสร็จแล้วเป็นผืนกว้าง “เมื่อก่อนเราคิดว่าข้าวสารเป็นของที่ต้องแบกกลับมาจากพื้นที่ข้างนอก แต่ตอนนี้เราปลูกข้าวได้จากผืนนาของตัวเองแล้ว!” ซังตั้น ชาวบ้านคนหนึ่งกล่าวพลางปัดฝุ่นที่แขนเสื้อ

หมู่บ้านกงคังตั้งอยู่สูงจากระดับน้ำทะเล 3,170 เมตร มีอุณหภูมิเฉลี่ยตลอดปีเพียง 8.8 องศาเซลเซียส และมีอุณหภูมิสะสมตลอดปีค่อนข้างต่ำ ในอดีต ชาวบ้านปลูกเพียงข้าวบาร์เลย์ทิเบตและข้าวสาลีฤดูหนาวในพื้นที่เกษตรแปลงใหญ่

ในปี 2562 ฟ่านชุนคุน ผู้เชี่ยวชาญด้านการปรับปรุงพันธุ์และนักวิจัยจากสถาบันวิทยาศาสตร์การเกษตรและปศุสัตว์แห่งเขตซีจ้าง ได้นำเชื้อพันธุกรรมพืชกว่า 750 ตัวอย่างมาทดลองปลูกในแปลงทดลอง โดยเริ่มจากข้าวไร่ แต่กลับล้มเหลวทั้งหมด จากนั้นจึงเปลี่ยนมาทดลองใช้เชื้อพันธุกรรมข้าวอีกกว่า 1,000 ตัวอย่าง ทว่าส่วนใหญ่เติบโตเป็นเพียงต้นคล้ายวัชพืช บางส่วนถึงขั้นไม่สามารถงอกเป็นต้นกล้าได้

บ่ายวันที่ 3 กันยายน 2563 ฟ่านชุนคุนเดินเล่นบนคันนากับภรรยา แล้วบังเอิญสังเกตเห็นรวงข้าวต้นหนึ่งในแปลงทดลองโน้มลงมา เมื่อเข้าไปนับอย่างละเอียด พบว่ามีเมล็ดข้าวถึง 173 เมล็ด! “ผมหัวเราะออกมาด้วยความดีใจ” ฟ่านชุนคุนเล่าถึงช่วงเวลานั้น จากต้นข้าวที่เกิดขึ้นโดยไม่คาดคิดต้นนี้ ทีมปรับปรุงพันธุ์ได้พัฒนาสายพันธุ์ที่มีความคงตัว 2 สายพันธุ์ ได้แก่ “2021LS-68” และ “2021LS-2” ซึ่งทนต่ออุณหภูมิต่ำ ใช้แสงได้อย่างมีประสิทธิภาพ และทนต่อดินเค็มและด่าง แม้ในเวลากลางคืนที่อุณหภูมิลดลงเหลือเพียง 7-10 องศาเซลเซียส ต้นข้าวในช่วงสร้างรวงและพัฒนาเมล็ดก็ยังติดเมล็ดได้ โดยมีอัตราการติดเมล็ดสูงกว่า 95% อย่างต่อเนื่อง

การแวะเดินดูแปลงทดลองกลายเป็นกิจวัตรของฟ่านชุนคุน “ผมชอบมองสายลมบนภูเขาพัดผ่านนาข้าวจนเกิดเป็นระลอกคลื่น และยิ่งชอบเห็นชาวบ้านนำข้าวที่เพิ่งเก็บเกี่ยวมาตากบนลานตากข้าว” เมื่อย้อนนึกถึงเส้นทางการพัฒนาข้าวบนที่ราบสูงที่ล้มเหลวครั้งแล้วครั้งเล่า แต่ยังคงทดลองต่อไปจนประสบความสำเร็จ ฟ่านชุนคุนกล่าวอย่างตรงไปตรงมาว่า “สิ่งที่ยากที่สุดไม่ใช่อุณหภูมิต่ำ แต่คือการที่ไม่มีใครเชื่อว่าบนที่ราบสูงจะปลูกข้าวได้”

หมู่บ้านปาต๋า ซึ่งอยู่ติดกับหมู่บ้านกงคัง เป็นหนึ่งในหมู่บ้านกลุ่มแรกที่เข้าร่วมทดลองปลูกข้าว และยังเป็นหมู่บ้านแรกของทิเบตที่วัดผลผลิตข้าวบนพื้นที่สูงแล้วพบว่าได้มากกว่า 1,000 จินต่อหมู่ ชาวบ้านถึงกับบันทึกเรื่อง “การปลูกข้าวที่ระดับความสูง 3,175 เมตร” ไว้ในประวัติศาสตร์ของหมู่บ้าน

เมล็ดข้าวเพียงเมล็ดเดียวไม่ได้เปลี่ยนแค่ตัวเลขผลผลิต แต่ยังทำลายข้อจำกัดเดิมที่ว่า ในทิเบตสามารถปลูกข้าวได้เฉพาะพื้นที่ต่ำกว่า 1,500 เมตร เช่น ชาอวี๋และม่อทัวเท่านั้น ความสำเร็จนี้จึงเปิดโอกาสให้ข้าวบนที่ราบสูงได้รับการพิจารณาเป็นพืชอาหารหลักของท้องถิ่นมากขึ้น

ช่าย เมิ่ง/แปล

จารุวรรณ อุดมทรัพย์/พิสูจน์อักษร